Dan kada je sloboda stigla u Kraljevo: Oslobođenje u Prvom svetskom ratu (22. oktobar 1918)

Jesen 1918. godine donela je slom Centralnih sila na Balkanskom ratištu i silovit napredak srpskih i savezničkih snaga nakon istorijskog proboja Solunskog fronta u septembru. Dok su se divizije srpske vojske krećale ka severu i zapadu, grad po grad u okupiranoj Srbiji dočekivao je slobodu. Za Kraljevo, strateški izuzetno važnu raskrsnicu u dolini Zapadne Morave i Ibra, ključni trenutak dogodio se 22. oktobra 1918. godine.

Iako u samom gradu tog dana nije bilo velikih oružanih sukoba, put do slobode bio je popločan triogodišnjom teškom okupacijom, vojnim lukavstvima povlačećeg neprijatelja i nezaustavljivim maršem srpske konjice.

Tri godine pod okupatorskim jarmom (11. novembar 1915 – 22. oktobar 1918)

Nakon teških borbi krajem jeseni 1915. godine i odstupanja srpske vojske ka Albaniji, austrougarske trupe (85. brigada 43. divizije XXII austrougarskog korpusa) ušle su u Kraljevo 6. novembra 1915. godine po novom kalendaru. Grad je stavljen pod upravu Austrougarske vojne generalne gubernije u Srbiji.

Period od skoro tri godine obeležili su razaranje privrede, internacije stanovništva u logore, prisilni rad, odzimanja hrane i stoke, kao i sistematsko pljačkanje resursa. Posle Beograda, Šapca i Smedereva, Kraljevo je pretrpelo među najvećim materijalnim i demografskim razaranjima u Kraljevini Srbiji. Predratno stanovništvo od blizu 4.000 žitelja drastično se smanjilo usled gladi, bolesti i ratnih stradanja.

Proboj Solunskog fronta i operacije za oslobođenje centralne Srbije

Nakon oslobođenja Niša u prvoj polovini oktobra 1918. godine, Prva srpska armija pod komandom vojvode Petra Bojovića usmerila je svoja dejstva ka Kruševcu i dolini Zapadne Morave, dok je Druga armija napredovala preko Kosova i Metohije ka Sandžaku i zapadnoj Srbiji.

Već 19. oktobra 1918. konjičke patrole ušle su u Vrnjačku Banju. Vest o brzom napredovanju srpskih ratnika prenela se preko sela Otroci, Dragosinjci, Jovac i Ribnica do samih građana Kraljeva. Austrougarske i nemačke snage potisnute su u pravcu Čačka i Kragujevca.

       [ Silovit napredak Srpske vojske (Oktobar 1918) ]

                               │

       ┌───────────────────────┴───────────────────────┐

       ▼                                               ▼

[ Prva armija ]                                [ Druga armija ]

– Oslobođenje Kruševca                        – Oslobođenje K. Mitrovice (21. okt)

– Ulazak u Vrnjačku Banju (19. okt)           – Napredovanje ka Čačku

       │                                               │

       └───────────────────────┬───────────────────────┘

                               ▼

            [ OSLOBOĐENJE KRALJEVA — 22. OKTOBAR 1918 ]

                               │

                               ▼

                    [ Usmerenje ka Beogradu ]

Poslednji potezi okupatora: Zapaljen most i artiljerija na Pljakinom šancu

Iako svesne da ne mogu zaustaviti oslobodilački nalet, austrougarske jedinice pokušale su da usaniče i uspore napredovanje srpskih trupa kako bi osigurale bezbedno povlačenje svojih glavnina ka severu.

Pri povlačenju, neprijatelj je preduzeo taktičke mere:

Uništenje infrastrukture: Zapaljen je i onesposobljen drveni most na reci Ibru kako bi se onemogućio brz prelazak srpske artiljerije i konjice.

Postavljanje odbrambenih položaja: Na poznatom istorijskom utvrđenju Pljakin šanac (ustaničkom šancu iz Prvog srpskog ustanka, koji nosi ime po vojvodi Antoniju Ristiću Pljaki), austrougarska vojska rasporedila je artiljerijsku bateriju od 12 topova i utvrdila pešadijske položaje.

Međutim, moral neprijateljskih vojnika bio je u potpunom rasulu usled vesti o kapitulaciji Bugarske i skorom slomu Austro-Ugarske monarhije.

Ulazak patrola i oslobođenje gradu bez većih borbi

S obzirom na to da su prilazi gradu bili zaprečeni, komanda srpske konjice poslala je izviđačku patrolu radi ispitivanja terena i neprijateljskih snaga na Pljakinom šancu.

Nakon što su izviđači ustanovili da su austrougarske trupe u žurbi napustile položaje na Pljakinom šancu i povukle se ka Čačku i Kragujevcu, konjička patrola pod komandom kapetana Bogdana Jevtovića ušla je u Kraljevo. Većih oružanih okršaja u samom gradu nije bilo, jer je neprijateljski otpor izostao u strahu od opkoljavanja.

Srpski vojnici dočekani su sa velikim oduševljenjem. Preostali stanovnici izašli su na ulice, kiteći oslobodioce i njihove konje cvećem i izvezenim peškirima.

Značaj oslobođenja i povratak u život

Oslobođenjem Kraljeva 22. oktobra stvoreni su uslovi za dalje napredovanje srpskih snaga. U narednim danima oslobođeni su Čačak (28. oktobar), Kragujevac i Užice, dok su 1. novembra 1918. godine jedinice Prve armije ušle u Beograd.

„Za stanovnike Kraljeva sloboda je značila kraj trogodišnjeg terora, ali su pred njima tek predstojali teški dani obnove porušenog grada, obezbeđivanja hrane i povratka normalnom životu.”

Danas se 22. oktobar u Kraljevu obeležava kao značajan istorijski datum polaganjem venaca na Spomenik srpskim ratnicima palim za slobodu otadžbine 1912–1918. na centralnom gradskom trgu. Taj spomenik, poznat i kao “Milutin”, stoji kao trajni podsetnik na žrtvu generacije koja je donela slobodu 1918. godine.