General Ivan Mišković Brk: Svedok istorije i stožer bezbednosti Jugoslavije

Istraživanjem biografskih podataka, istorijskih arhiva i javno dostupnih dokumenata o životu i karijeri general-pukovnika Ivana Miškovića Brka, potvrđena je tačnost ključnih činjenica iz njegovog burnog i dugovečnog života.

Ivan Mišković Brk ostaje jedna od najintrigantnijih i najuticajnijih figura jugoslovenskog vojno-bezbednosnog aparata druge polovine 20. veka. Čovek koji je od ilegalca i partizanskog diverzanta stigao do pozicije prvog obaveštajca Jugoslavije i najbližeg savetnika Josipa Broza Tita, obeležio je prelomne trenutke moderne istorije ovih prostora.

Detinjstvo, proterivanje i ulazak u revolucionarni pokret

Ivan Mišković rođen je 24. oktobra 1920. godine u istarskom mestu Premantura kraj Pule, u radničkoj i siromašnoj porodici. Negovo detinjstvo obeležili su dramatični istorijski preokreti — nakon Prvog svetskog rata i pada Istre pod italijansku vlast, uspon fašizma prisilio je mnoge hrvatske i slovenačke porodice na izbeglištvo. Porodica Mišković napušta Istru 1921. godine i odlazi u Zagreb, u prihvatilište za izbeglice, da bi se 1922. godine trajno nastanila u Slavonskom Brodu.

U Slavonskom Brodu Mišković završava osnovnu školu i gimnaziju. Odrastajući u sredini sa snažnim radničkim pokretom i pod direktnim uticajem starijeg brata Milana (kasnije visokog društveno-političkog radnika i učesnika NOR-a), Ivan još kao srednjoškolac prihvata levičarske ideje.

1935. godina: Postaje član Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ).

Isključenje iz škole: Zbog komunističke agitacije i ilegalnog rada biva izbačen iz brodske gimnazije, nakon čega kratko boravi u Smederevu kako evaluates mogućnosti za nastavak školovanja.

1941. godina: Vraća se u Slavonski Brod i u martu iste godine biva primljen u članstvo Komunističke partije Jugoslavije (KPJ), neposredno pred izbijanje rata na prostorima Jugoslavije.

Narodnooslobodilačka borba (NOR)

Izbijanjem Aprilskog rata i uspostavljanjem Nezavisne Države Hrvatske (NDH), Mišković prekida započete studije prava i potpuno se posvećuje organizovanju oružanog otpora. Kao sekretar Rejonskog komiteta KPH i član Okružnog komiteta SKOJ-a za Slavonski Brod, radi na prikupljanju oružja, formiranju prvih udarnih grupa i organizovanju ilegalne štamparije.

U partizanske jedinice stupa krajem decembra 1941. godine. Njegov ratni put bio je dinamičan i obeležen operativnim zadacima na terenu Slavonije:

Diverzantske akcije: U početnoj fazi rata ističe se kao diverzant na pruzi Beograd–Zagreb, jednoj od najvažnijih saobraćajnica za nemačke vojne transporte.

Politički rad u jedinicama: Obavljao je dužnost političkog komesara čete i bataljona u čuvenoj 12. slavonskoj udarnoj brigadi.

Komandne dužnosti:

Januara 1943. postaje politički komesar Diljskog bataljona.

Avgusta iste godine preuzima dužnost političkog komesara Zapadne grupe NOP odreda.

Od decembra 1943. prelazi na rad u Štab 6. slavonskog korpusa NOVJ.

Pred kraj rata, formiranjem Odeljenja za zaštitu naroda (OZN) 1944. godine, Mišković biva regrutovan u novoosnovanu službu bezbednosti. Kao oficir Ozne u Trećoj armiji Jugoslovenske armije (JA), učestvuje u završnim operacijama za oslobođenje baranjskih i slavonskih prostora, kao i u posleratnom obračunu sa ostacima neprijateljskih snaga.

Izgradnja vojno-bezbednosnog aparata i Brionski plenum

Nakon oslobođenja, Mišković nastavlja profesionalnu vojnu karijeru. Reorganizacijom Ozne i izdvajanjem njenog Trećeg odseka, formira se vojna služba bezbednosti koja ubrzo dobija naziv Kontraobaveštajna služba (KOS).

Mišković prolazi sve stepenike u službi — od načelnika KOS-a u Novom Sadu do pomoćnika načelnika KOS-a Jeftimija Šašića. Parallelno sa službom, usavršava se na Višoj vojnoj akademiji JNA, koju uspešno završava 1954. godine.

       [Hronologija posleratne vojne karijere]

  1954. ➔ Završena Viša vojna akademija JNA

  1963. ➔ Pomoćnik Načelnika Generalštaba JNA (R. Hamovića)

  1963. ➔ Načelnik Uprave bezbednosti DSNO (Na čelu KOS-a do 1971)

  1966. ➔ Predsednik Vojno-tehničke komisije (Slučaj prisluškivanja)

  1971. ➔ Specijalni savetnik Josipa Broza Tita za pitanja bezbednosti

Ključna uloga u padu Aleksandra Rankovića (1966)

Najvažniji političko-bezbednosni događaj u kom je Mišković odigrao presudnu ulogu bio je Brionski plenum 1966. godine, kada je sa vlasti uklonjen Aleksandar Ranković, dotadašnji potpredsednik SFRJ i šef civilne službe bezbednosti (UDBA).

Kao načelnik Uprave bezbednosti DSNO, Mišković je postavljen na čelo posebne Vojno-tehničke komisije. Zadatak komisije bio je da detaljno pregleda vojne i državne objekte, kao i rezidencije Josipa Broza Tita i Jovanke Broz, kako bi se utvrdilo da li su civilne službe (UDBA) neovlašćeno prisluškivale samog šefa države i Vojni vrh.

Izveštaj koji je Mišković podneo potvrdio je postojanje ilegalnih instalacija za prisluškivanje, što je poslužilo kao politički i bezbednosni temelj za smenu Rankovića i kasniju reorganizaciju čitavog bezbednosnog sistema SFRJ. Ovim potezom Mišković je stekao ogromno poverenje Josipa Broza Tita.

Na vrhuncu moći: Titov specijalni savetnik

Imenovanjem za specijalnog savetnika predsednika SFRJ i Vrhovnog komandanta Oružanih snaga za pitanja bezbednosti 1971. godine, general Mišković dolazi na sam vrh bezbednosne piramide Jugoslavije. U tom periodu formira se i Savet za poslove državne bezbednosti, a Mišković postaje čovek od čijih su procena direktno zavisile ključne odluke u državi.

Međutim, velika koncentracija moći i direktan pristup Titu stvorili su mu brojne neprijatelje unutar političkog i vojnog vrha tadašnje Jugoslavije.

Smena i šestogodišnje „bolovanje”

U proleće 1973. godine, usled unutrašnjih političkih intriga, pritisaka dela republičkih rukovodstava i sukoba u samom okruženju predsednika Tita (pri čemu su se pominjale i nesuglasice sa Jovankom Broz), Mišković je naprečac smenjen sa svih dužnosti.

Umesto formalnog penzionisanja ili suđenja, primenjen je specifičan politički mehanizam: general Mišković je stavljen na sklonište zvano „bolovanje”, koje je trajalo neprekidno od 1973. do 1979. godine. Tokom tih šest godina bio je van javnog života i pod diskretnim nadzorom službi, bez konkretnog zaduženja, ali i bez zvaničnog gubitka čina.

Povratak u službu i kasniji život

Na aktivnu dužnost vraća se 1979. godine, kada preuzima funkciju predsednika Saveta za civilnu zaštitu SFRJ, na kojoj ostaje sve do 1988. godine. Zvanično je demobilisan i penzionisan 1980. godine u visokom činu general-pukovnika JNA.

Proces raspada SFRJ devedesetih godina dočekao je u Beogradu. Godine 1993, u jeku ratnih dešavanja na prostorima bivše zajedničke države, odlučuje da se vrati u rodnu Istru, u Premanturu, gde je proveo mirne penzionerske dane.

Živi svedok veka

Intelektualno aktivan i u dubokoj starosti, Mišković je u kasnijim godinama života objavio memoarsku građu i dao brojne intervjue istorijskim istraživačima, dajući uvid u tajne operacije, političke okršaje i odnose u samom vrhu Titove Jugoslavije.

Značaj i nasledstvo

General Ivan Mišković Brk predstavlja autentični profil profesionalnog vojnog obaveštajca 20. veka. Njegova karijera oslikava kompletan razvojni put Jugoslavije — od predratnog ilegalnog komunističkog pokreta, preko surovog partizanskog ratovanja i izgradnje moćne vojne sile, pa sve do unutrašnjih obaveštajnih lomova koji su potresali sam vrh države.

Kao čovek koji je vodio vojnu službu bezbednosti u najosetljivijim trenucima Hladnog rata i unutrašnjih kriza SFRJ, Mišković ostaje ugrađen u temelje vojne i političke istorije ovih prostora.