Veliko finansijsko čišćenje u Vijetnamu: 86 miliona obrisanih računa i granice biometrijske kontrole

Slučaj u kom je Centralna banka Vijetnama (State Bank of Vietnam – SBV) u drugoj polovini 2025. godine deaktivirala i iz nacionalnog registra uklonila oko 86 miliona bankarskih računa predstavlja presedan u istoriji savremenog globalnog finansijskog sistema.

Iako su svetski mediji i društvene mreže ovaj događaj u prvi mah predstavili kroz prizmu drastične kazne građanima koji su odbili digitalni ID, suština ove operacije leži u kompleksnom spletu borbe protiv transnacionalnog sajber-kriminala, sprovođenja državne strategije sveopšte digitalizacije i uvođenja restriktivnog režima obavezne biometrijske verifikacije.

Anatomija problema: “Fantomska populacija” bankarskih računa

Da bi se razumeo razmer ove drastične mere, neophodno je sagledati stanje vijetnamskog bankarskog sektora pre početka sprovođenja Odluke 2345 (Decision 2345/QD-NHNN). Početkom 2024. godine, Vijetnam — zemlja sa približno 100 miliona stanovnika — imao je evidentirano više od 200 miliona aktivnih i neaktivnih bankarskih računa.

Ovaj nesrazmeran odnos (dva računa po glavi stanovnika, uključujući novorođenčad i najstarije sugrađane) nije bio pokazatelj visoke finansijske pismenosti ili inkluzije, već posledica ozbiljnih sistemskih nedostataka:

Zloupotreba “Mule” računa (Rác tài khoản): Bankarski sistem bio je preplavljen stotinama hiljada lažnih računa otvorenih pomoću ukradenih ili falsifikovanih ličnih dokumenata. Ovi računi su služili kao finansijski “pijuni” (mule accounts) za pranje novca proisteklog iz ilegalnog kockanja, ucjena, kripto-prevara i phishing kampanja širom Jugoistočne Azije.

Trgovina identitetima: U ruralnim delovima Vijetnama razvila se čitava crna berza gde su siromašniji građani prodavali svoje bankarske podatke i identifikacione dokumente kriminalnim sindikatima za sume od svega 20 do 50 dolara.

Praznine u eKYC procedurama: Prethodni digitalni sistemi verifikacije (Electronic Know Your Customer) oslanjali su se isključivo na statične fotografije ličnih karata i 2D prepoznavanje lica, što su kriminalne grupe lako zaobilazile primenom sintetičkih medija i deepfake tehnologije.

Projekat 06 i Odluka 2345: Pravni i tehnološki okvir

Kao odgovor na zabrinjavajući porast finansijskog kriminala koji je pretio da ugrozi povrenje u nacionalnu valutu (Vijetnamski dong – VND) i bezgotovinski platni promet, Vlada Vijetnama donela je strategiju pod nazivom Projekat 06 (Project 06). Reč je o ambicioznom planu izgradnje Centralne nacionalne baze podataka o stanovništvu kojom upravlja moćno Ministarstvo javne bezbednosti (MPS).

U okviru ove strategije, Centralna banka Vijetnama izdala je Odluku 2345/QD-NHNN, koja je stupila na snagu 1. jula 2024. godine, a čiji su ključni rokovi i faze kulminirali tokom 2025. godine.

Ključna odredba Odluke 2345:

Sva novčana prebacivanja preko 10 miliona VND (~400 USD) po pojedinačnoj transakciji, ili kumulativno preko 20 miliona VND (~800 USD) dnevno, zahtevaju OBAVEZNU biometrijsku autentifikaciju (skeniranje lica ili otiska prsta) koja se u realnom vremenu upoređuje sa biometrijskim čipom na novoj nacionalnoj ličnoj karti (CCCD) ili u državnoj bazi VNeID.

Da bi bankarski račun ostao potpun u smislu funkcionalnosti, vlasnik je morao da očita svoj biometrijski pasoš ili čipovanu ličnu kartu putem NFC čitača na pametnom telefonu i upari ih sa aplikacijom banke, ili da lično ode u ekspozituru radi uzimanja biometrijskih otisaka.

Kako je izvršeno “brisanje” 86 miliona računa?

Tvrdnja o “brisanju 86 miliona računa” u javnosti je često tumačena kao trajna zaplena imovine ili uništenje novca. Mehanizam je u praksi funkcionalisan kroz sistematsku sanitaciju baze podataka u tri jasne faze:

Prva faza (Filtriranje neaktivnih profila): Banke su identifikovale oko 50 miliona računa koji su godinama imali nulti saldo i nikakav promet. Ovi računi su automatski ugašeni i izbrisani iz međubankarskog platnog sistema (NAPAS).

Druga faza (Blokada neoverenih računa): Preostalih 36 miliona računa spadali su u grupu gde vlasnici nisu podneli biometrijske podatke do utvrđenog roka ili se podaci sa ličnih karata nisu poklapali sa novom policijskom bazom VNeID. Ovi računi su stavljeni u status “zamrznute pasive”.

Treća faza (Gubitak prava na transakcije): Korisnicima koji su odbili ili iz tehničkih razloga nisu mogli da instaliraju VNeID aplikaciju i prođu biometrijsku verifikaciju onemogućeno je bilo kakvo elektronsko raspolaganje novcem. Sredstva nisu konfiskovana, ali su postala nedostupna putem mobilnog i e-bankinga bez dolaska na šalter.

Nuspojave i kolateralne žrtve digitalnog rigorizma

Iako je prvenstveni cilj bio suzbijanje kriminala — pri čemu su državni organi izvestili o drastičnom padu sajber-prevara za preko 50% već u prvim mesecima primene — ultrabrz prelazak na biometrijski sistem izazvao je ozbiljne potrese među određenim grupama stanovništva:

Starija populacija i ruralno stanovništvo: Stotine hiljada starijih građana u ruralnim provincijama Vijetnama ne poseduju pametne telefone sa NFC tehnologijom (koja je neophodna za čitanje čipa sa lične karte). Redovi ispred bankarskih šaltera postali su svakodnevica, a mnogi meštani udaljenih sela nisu bili u mogućnosti da fizički doputuju do gradskih centara kako bi verifikovali svoj identitet.

Dijaspora i strani državljani (Ekspati): Vijetnamski državljani koji žive u inostranstvu, kao i strani radnici i investitori u Vijetnamu, naišli su na ogromne prepreke. Aplikacija VNeID primarno je dizajnirana za državljane sa vijetnamskim matičnim brojem. Stranci sa privremenim boravkom borili su se sa tehničkim greškama aplikacija i nespremnošću bankarskih službenika, zbog čega su mnogima računi bili blokirani nedeljama.

Tehničke nesavršenosti biometrije: Sistem za prepoznavanje lica pokazao je ranjivosti u radu sa osobama koje su imale estetske operacije, ozbiljnije povrede lica, ili kod starijih osoba čije su se crte lica značajno promenile u odnosu na fotografiju u bazi podataka.

Mračne strane: Pitanje nadzora i ljudskih prava

Ovaj slučaj otvorio je žustru međunarodnu debatu o granicama do kojih država sme ići u ime bezbednosti. Organizacije za zaštitu ljudskih prava i digitalnih sloboda uputile su oštre kritike na račun vijetnamskog modela:

Centralizacija pod okriljem policije: Činjenica da je finansijski sistem u potpunosti spojen sa bazom podataka Ministarstva javne bezbednosti znači da država u svakom trenutku ima uvid u finansijske tokove i lokaciju svakog građanina koji izvrši biometrijsku verifikaciju.

Finansijsko isključenje kao političko oružje: Spajanje digitalnog identiteta i pristupa bankarskom računu stvara infrastrukturu u kojoj država jednim pritiskom na taster može finansijski da neutrališe političke disidente, aktiviste ili kritičare režima, uskraćujući im pristup sopstvenom novcu.

Rizik od masovnog curenja podataka: Centralizovana baza koja sadrži biometrijske podatke, otiske prstiju, skenove lica i kompletne finansijske transakcije 100 miliona ljudi predstavlja ogroman rizik za hakerske napade. Ako ta baza ikada bude kompromitovana, posledice po bezbednost građana biće trajne, jer se biometrijski podaci ne mogu promeniti poput lozinke.

Uporedna analiza: Globalni trendovi digitalnog identiteta

Vijetnamski eksperiment nije izolovan slučaj, već deo šireg globalnog trenda uvođenja nacionalnih digitalnih identiteta i biometrijske kontrole finansija:

Zaključak

Slučaj brisanja 86 miliona bankarskih računa u Vijetnamu predstavlja prekretnicu u modernoj istoriji finansijskog prava. Sa stanovišta državne uprave i suzbijanja kriminala, operacija se smatra uspešnom: pročišćene su baze podataka, ugašena je masovna mreža lažnih računa i drastično je smanjen broj finansijskih prevara.

Međutim, sa stanovišta individualnih sloboda i ljudskih prava, Vijetnam je demonstrirao zastrašujuću efikasnost: uspostavljen je sistem u kome građanin ne može učestvovati u modernoj ekonomiji ukoliko ne pristane na neprekidnu biometrijsku verifikaciju od strane državnih organa.

Kao praktičan primer uspostavljanja “kaveza digitalnog identiteta”, Vijetnam je pokazao svetu kako izgledaju realne posledice spajanja biometrije, policijskih baza i finansijskog sektora.